Informacje ogólne

Hiszpania zajmuje 492 462 km2, tj. pięć szóstych Półwyspu Iberyjskiego. Należą do niej także archipelagi: Baleary na Morzu Śródziemnym (5 014 km2) i Wyspy Kanaryjskie na Atlantyku (7 272 km2) oraz niewielkie skrawki śródziemnomorskiego wybrzeża Maroka (Ceuta i Melilla — łącznie 213 km2).
Półwysep Iberyjski był początkowo północną częścią pralądu Gondwany, oddzielonego od Eurazji wodami morza Thetis. Ruchy górotwórcze w trzeciorzędzie spowodowały daleko idące zmiany w rzeźbie tego terytorium. Na północy wypiętrzył się łańcuch Pirenejów, morze Thetis stało się śródlądowym jeziorem, które następnie połączyło się z Atlantykiem wąską rozpadliną Cieśniny Gibraltarskiej. Z kolei zapadła się w morze wschodnia część masywu Penibetyckiego; pozostałością najwyższych szczytów jest archipelag Balearów. Morze wdarło się w głąb lądu, zalewając w czwartorzędzie depresje. Po cofnięciu się lodowców pozostały zatoki wypełnione później osadami rzecznymi — dziś doliny Ebro, Gwadalkiwiru i Tagu. Półwysep przybrał kształt nieregularnego pięcioboku. Skrajnymi punktami terytorium Hiszpanii są dziś przylądki: Creus w Katalonii (399'13" dł. wsch.), Tarifa w Andaluzji (35°59'50" szer. pn.), Tourifiana (9°18'18" dł. zach.) i Estaca de Vares w Galicji (43°47'25" szer. pn.).
Hiszpania jest górzysta. Średnie wyniesienie powierzchni wynosi 660 m npm. (drugie miejsce w Europie po Szwajcarii). Wnętrze półwyspu wypełnia skalisty płaskowyż — „Meseta Kastylijska" — o pow. ponad 230 tys. km2; wzdłuż jego obrzeży i przez środek przebiega 12 dużych systemów górskich, przeważnie ze wschodu na zachód, z odchyleniem ku południu, łączących się, krawędziami. Meseta nachylona jest łagodnie ku Atlantykowi, a spada urwisto w kierunku M. Śródziemnego i Zatoki Biskajskiej.
Owe systemy górskie, dzielące się dalej na wiele mniejszych łańcuchów, pasm i masywów, są następujące:
- w obrębie Mesety: Kordyliera Centralna (700 km) z najwyższym szczytem Moro Almanzor (2592 m npm.) w łańcuchu Sierra de Gredos; Sierra de Toledo (350 km) z najwyższym szczytem Las Villuercas (1601 m npm.) w masywie Sierra de Guadelupe;
- na krawędziach Mesety: Masyw Galicyjski (325 km) z najwyższym szczytem Cabeza Manzaneda (1776 m npm.) w pasmie Sierra de Queija; Kordyliera Kantabryjska (300 km) z najwyższym szczytem Torre de Cerredo (2648 m npm.) w masywie Picos de Europa; G. León (150 km) z najwyższym szczytem Teleno (2188 m npm.) w masywie Teleno; Góry Baskijskie (150 km) z najwyższym szczytem Castro Valnera (1707 m npm.) w pasmie Sierra Valnera; Kordyliera Iberyjska (460 km) z najwyższym szczytem Moncayo (2313 m npm.) w pasmie Sierra de Moncayo; Serrania Sub-Bótica (620 km) z najwyższym szczytem Lo Sagra (2381 m npm.) w masywie Sierra Sagra oraz Sierra Morena (600 km) z najwyższym szczytem Bailuela (1323 m npm.) w pasmie Sierra Madrona;
- poza Mesetą: Pireneje (440 km) z najwyższym szczytem Aneto (3404 m npm.) w masywie Maladeta; G. Katalońskie (270 km) z najwyższym szczytem Turó de l'Home (1712 m npm.) w pasmie Sierra de Montseny; Serrania Penibótica (520 km) z najwyższym szczytem Mulhacen (3478 m npm.) w pasmie Sierra Nevada. Najwyższą górą na terytorium hiszpańskim jest dawny wulkan Monte Teide (3715 m npm.) na wyspie Teneryfie, w archipelagu Wysp Kanaryjskich.
Mesetę i pasma górskie na jej krawędzi otaczają z trzech stron rozległe depresje: Iberyjska (dolina Ebro) zamknięta niedaleko wybrzeży Morza Śródziemnego przez Góry Katalońskie, przez które Ebro utorował sobie drogę, Betycka (dolina Gwadalkiwiru) - również dawna zatoka morska i Luzytańska (dolina Tagu) - na terytorium Portugalii. Na wybrzeżach wyróżnić można kilka niewielkich nizin (vega): Kantabryjską w rejonie Santander, Katalońską („Llanos de Llobregat") opodal Barcelony, Lewantyńską („Las Huertas") w rejonie Walencji, Andaluzyjską („La Hoya de Almeria" i „La Hoya de MMaga"). Poza tym wybrzeże półwyspu (3144 km) jest na ogół urwiste i skaliste, poprzedzielane niewielkimi zatokami.
Wybrzeże Kantabryjskie (700 km), od ujścia rzeką Bidassoa na granicy z Francją do przylądka Estaca de Vares w prowincji La Coruńa, jest przeważnie wysokie, miejscami klifowe, a w części zachodniej przecięte głębokimi wąskimi zatokami u ujścia rzek (rias). Wybrzeże Atlantyckie dzieli się na 2 części: pn. (417 km) — w pn. i zach. Galicji, od przylądka Estaca de Vares do ujścia rzeki Mińo na granicy z Portugalią; skaliste, o urozmaiconej rzeźbie z charakterystycznymi zatokami u ujścia rzek („rias") oraz pd. (294 km) — od ujścia rzeki Gwadiana na granicy z Portugalią do przylądka Punta de Tarifa nad Cieśniną Gibraltarską; niskie, z piaszczystymi plażami, słonymi mokradłami, tylko miejscami skaliste. Wybrzeże Śródziemnomorskie (1663 krn) od przylądka Punta de Tarifa do przylądka Creus w pobliżu granicy francuskiej prezentuje wszystkie możliwe rodzaje brzegu: skaliste urwiska przeplatają się z piaszczystymi plażami, niziny nadmorskie sąsiadują z pasmami gór schodzących wprost do morza.
System hydrograficzny półwyspu jest dość rozwinięty: 109 większych rzek, ze względu jednak na dość niską średnią opadów i wysoką przeciętną temperaturę — niosących niezbyt wiele wody. Coraz więcej wody zużywa się na zasilanie systemów irygacyjnych.
Większość terytorium to dorzecza sześciu głównych rzek: Mitio (340 km, dorzecze 35 tys. km2) przecina Galicję z półnonego wchodu na południowy zachód, Duero (770 km, dorzecze 79 tys. km2) płynie od Kordyliery Iberyjskiej na zachodzie przez Mesetę i wpada do Atlantyku w Portugalii, Tag (rajo, 1008 km, dorzecze 56 tys. km2) płynie od Kordyliery Iberyjskiej na południowym zachodzie, między Kordylierą Centralną i Sierra de Toledo i wpada do Atlantyku w Portugalii, Gwadiana (Guadiana, 820 km, dorzecze 55 tys. km2) wypływa na północnym pogórzu systemu Serrania Sub-Betica i płynie na zachód przez Mesetę, a następnie na południe do Atlantyku na granicy z Portugalią, Gwadalkiwir (Guadaiquivir, 560 km, dorzecze 57 tys. km') płynie z południowych zboczy systemu Serrania Sub-Bćtica na południowy zachód przez Nizinę Andaluzyjską, Ebro (927 km, dorzecze 86 tys. km2), jedyna z wielkich rzek płynących do Morza Śródziemnego, przecina Hiszpanię od południowych zboczy Kordyliery Kantabryjskiej. Inne ważniejsze rzeki: Llobregat w Katalonii, Turia, Jucar, Segura w Lewancie, Almanzora, Guadalhorce, Guadalete, Rio Tinto, Odiel w Andaluzji, Lćrez, Ulla, Tambre w Galicji, Navia, Nalón w Asturii, Nervión, Orla, Urumea i Bidassoa w Baskonii.
Hiszpania jest nieomal pozbawiona naturalnych jezior, jedynie w górach spotkać można niewielkie zbiorniki wodne. W ostatnim półwieczu wybudowano natomiast kilkadziesiąt wielkich jezior zaporowych w dorzeczu wszystkich nieomal większych rzek. Najważniejsze z tych realizacji to jezioro Ebro w Kordylierze Kantabryjskiej, kaskada górnego Tagu i Guadieli („Morze Kastylijskie") na wschód od Madrytu, kaskada Gwadiany (jeziora Orellana, Cijara i Zjar) oraz kaskada środkowego Tagu (jeziora Alcantara, Valdecafias, Azutan) w Estremadurze, kaskada Duero (jeziora Almendra, Villalcambo, Ricobayo) pod Zamorą, kaskada Mińo i Sil w Galicji, zapory w dorzeczu Gwadalkiwiru, Jucar, Segury, Turii i na rzekach wypływających z Pirenejów.
Duże zróżnicowanie rzeźby terenu powoduje także duże różnice klimatyczne. Na północy wąskim pasem długości ponad 1000 km ciągną się obszary wilgotne i chłodne, kraj lasów i łąk o rozwiniętym rolnictwie i hodowli z reguły podporządkowanej uprawom. W części zachodniej obszar ten zdominowany jest wpływami oceanicznymi. Roczna amplituda temperatur średnich nie przekracza 12°C, deszcze padają przez cały rok, zimy są ciepłe i — poza terenami górskimi — na ogół bezśnieżne, lata nie przynoszą upałów. Średnia temperatura stycznia i sierpnia wynosi w La Coruiia 9,7°C i 18,8°C, w San Sebastian 7,7°C i 19,2°C. Część wschodnia, na południowych zboczach Pirenejów, ma klimat surowszy, kontynentalny. Średnia temperatura stycznia i lipca wynosi w Leridzie 4,8°C i 24,6°C.
Cała reszta kraju gnębiona jest ustawicznym brakiem wody; bezleśna, z gospodarką rolną podporządkowaną hodowli, z intensywnymi uprawami jedynie na terenach nawodnionych.
Klimat Mesety różni się zależnie od regionu. Część północna (Stara Kastylia, León) ma klimat surowy, kontynentalny. Zimy zaczynają się wcześnie, padają śniegi, jest wiele dni z temp. poniżej 0; lato jest krótkie i upalne. Średnia temperatura stycznia i lipca wynosi w Sorii 2,1°C i 21,8°C, w Madrycie 4,5°C i 25,9°C, w Burgos 5,5°C i 17,5°C. Część wschodnia (Aragonia, Kordyliera Iberyjska, La Mancza) ma klimat kontynentalny, suchy, z największą amplitudą temperatur skrajnych (ponad 20°C); zima jest krótsza, lecz mroźna, lato długie i bardzo upalne. Klimat i stepowa flora przypominają północną Afrykę. Średnia temperatura stycznia i lipca wynosi w Saragossie 6,1°C i 23,5°C, w Teruelu 3,1°C I 21,5°C, w Albacete 2,1°C i 25,8°C. Część południowo-zachodnia (Estremadura) ma klimat kontynentalny, ciepły, z łagodną zimą i bardzo upalnym latem, otrzymuje stosunkowo najwięcej wilgoci dzięki bliskości Atlantyku. Średnia temperatura stycznia i lipca wynosi w Badajoz 8°C i 27,8°C.
Wybrzeża Morza Śródziemnego są stosunkowo najbardziej zróżnicowane klimatycznie. Poza Katalonią, gdzie jesienią przynoszą wilgoć wiatry od morza, jest to rejon wiecznej suszy, gdyż stacjonarny wyż nad centrum półwyspu nie dopuszcza wilgotnych wiatrów morskich. Zimy są ciepłe, bezśnieżne i słoneczne, lata upalne. Średnia temperatura stycznia i sierpnia wynosi w Murcji 10,7°C i 27°C.
Andaluzja ma klimat podzwrotnikowy. Zimy są cieple i często pada deszcz, lata — suche i gorące, zaczynają się w rejonie Malagi już na początku maja. Średnia temperatura stycznia i sierpnia wynosi w Sewilli 10,5°C i 28,1°C, w Maladze 12,5° i 27,6°C.
Absolutne minimum temperatury zanotowane w Hiszpanii wynosi -30,2°C (Teruel), absolutne maksimum +50,7°C (Sewilla).
Flora i fauna Hiszpanii są ogromnie bogate i różnorodne; Linneusz nazwał tę krainę „Indiami Europy". Znaleźć tu można wszystkie prawie gatunki roślin rosnących w Europie i północnej Afryce, od arktycznych po pustynne. Cztery wielkie strefy roślinności odpowiadają w zasadzie czterem głównym strefom klimatycznym. Strefa „borealna", właściwa klimatowi oceanicznemu (wiecznie zielone pastwiska, lasy dębowe, bukowe, wiązowe, orzechowe, sosnowe), ciągnie się od Galicji po Pireneje. Strefa „śródziemnomorska" (dęby wiecznie zielone, dęby korkowe, pinie, krzewy laurowe, cedry) obejmuje wybrzeża Morza Śródziemnego od Katalonii po Andaluzję. Strefa „stepowa" (trawy i byliny, drzewa oliwne) to obszar Mesety. Wreszcie strefa „podzwrotnikowa" (palmy, wiecznie zielone kwitnące krzewy, agawy) obejmuje południową Andaluzję. W rejonie Aimerii występują obszary pustynne. Wielowiekowa działalność człowieka zniszczyła w dużym stopniu naturalną szatę roślinną; lasy dębu wiecznie zielonego, stanowiącego niegdyś 4/5 drzewostanu, uległy niemal zupełnej dewastacji, w rezultacie powiększyły się obszary stepowe. W ostatnim półwieczu, dzięki irygacji, udało się proces stepowienia powstrzymać, zwiększając areał ziem uprawnych. Duże obszary obsadzono drzewami, przede wszystkim sosną.
Fauna Hiszpanii, niegdyś równie bogata w odmiany i zróżnicowana jak flora, uległa z biegiem czasu znacznemu ograniczeniu; na wielu obszarach została praktycznie wytrzebiona. Jednakże do dziś Hiszpania pozostaje największym w Europie rezerwatem myśliwskim.
Z gatunków dziko żyjących pozostało wiele odmian zwierzyny płowej, ogromne ilości zajęcy, królików, kuropatw, bażantów, przepiórek, a także drobnych drapieżników, od łasic do wilków, dziesiątki odmian gryzoniów oraz ptactwa wodnego nad sztucznymi jeziorami i na wybrzeżach. W delcie Gwadalkiwiru egzystuje największy w zachodniej Europie rezerwat mokradeł („Dońana") z bogatą florą i fauną. Rzeki Hiszpanii, w górnych swych biegach niemal nie dotknięte zgubnym wpływem cywilizacji przemysłowej, obfitują w ryby. Pstrągi i łososie są powszechnie spotykane. W wodach Zatoki Biskajskiej, Atlantyku i Morza śródziemnego żyje kilkaset gatunków jadalnych ryb, skorupiaków i innych przedstawicieli fauny morskiej.

Nasze Serwisy

  • www.Szwajcaria.biz.pl
  • www.Moja-Holandia.pl

Nasi Partnerzy