Architektura

Z czasów rzymskich zachowały się pomniki architektury militarnej i cywilnej: mury obronne otaczające dawniej rzymskie, później chrześcijańskie miasta (Tarragona), akwedukty (najlepiej zachowany w Segowii z I w. ne.), mosty (Merida, Orense, Kordoba), świątynie, cyrki (Merida, Tarragona, Sagunto) itp. Wizygoci, po wędrówce przez ziemie cesarstwa bizantyńskiego, wzbogacili dziedzictwo rzym. elementami sztuki wsch. Nieliczne kościoły z VII-VIII w. zwracają uwagę stosowanymi po raz pierwszy poza obszarem Ce­sarstwa Wsch. krzyżowymi sklepieniami naw, kopułami na trom­pach oraz zastosowaniem łuku podkowiastego w planie apsydy, bądź w arkadzie (kościoły w Katalonii, Kastylii i León).
Podbój arab. przyniósł sztukę muzułmańskiego Wsch. związaną z kulturalną tradycją śródziemnomorską. Arab. geniusz architekto­niczny najswobodniej wyrażał się w budowlach religijnych i militarnych (meczet i zamek są głównymi budowlami miasta). Jest w nich element tymczasowości — pozostałość tradycji koczowniczej; więcej uwagi poświęca się pozorowi niż rzeczywistości, dekoracji niż solidności konstrukcyjnej. Zachowały się niezliczone zamki i wiele pałaców, natomiast niewiele pozostało w Hiszpanii świątyń mahometańskich; meczet w Kordobie (VIII-X w.) jest jednym z najwspanialszych na świecie. Późniejsze zburzono, bądź przebudowano na kościoły (np. wielki meczet w Sewilli, którego minaret — La Giralda —jest najpiękniejszą arab. wieżą w Europie). Z późniejszego okresu władztwa mauret. pochodzi forteca-pałac Alhambra w Grenadzie.
Sztuka arab. oddziaływała na sztukę chrześc. najpierw za pośrednictwem Mozarabów (chrześcijanie żyjący pod panowaniem muzułmanów). W X-XI w. zostali oni wypędzeni na pn., dokąd przenieśli formuły zaczerpnięte ze sztuki arab., będąc jednocześnie kontynuatorami tradycji wizygockiej i rzym. Najpiękniejsze zabytki arch. mozarabskiej są w León, Kastylii i Katalonii.
W Asturii rozwija się równolegle oryginalna arch. tworząca własny świat form. bezpośrednio prowadząc do romańszczyzny. W VIII-X w. powstają kościoły ze sklepieniami kolebkowymi na gurtach (łuk architektoniczny w sklepieniu) o bogato rozwiniętych bryłach i prymitywnej dekoracji zewnętrznej. Najsłynniejsze: Sta. Maria de Naranco i S. Miguel de Lino w Oviedo (VIII w.).
Budowle romańskie powstają głównie w pn. Hiszpanii dzięki szlakowi pielgrzymek do grobu św. Jakuba w Galicji. Ten obszar jest od IX w. integralną częścią chrześc. wspólnoty zach.-europejskiej. Z Xl w. pochodzi wiele katedr i klasztorów o cechach wspólnych z budowlami Burgundii, Owerni, Poitou, Langwedocji, zawsze jednak z silnymi wpływami mozarabskimi. Najważniejsze — katedry w Santiago de Compostela i Jaca, kościół S. lsidoro w León, S. Martin we Frómista. Wyzwolona w IX w. spod panowania mauret. Katalonia zachowała ścisłe związki z Prowansją. Bazylika S. Denis w Ripoll, kościoły w Montserrat i Salou reprezentują dojrzałą sztukę romańską Katalonii.
Bardzo liczne, dojrzałe budowle romańskie (XII w.) zachowały się na całej pn. Zdobnictwo osiąga apogeum w rzeźbach zdobiących krużganki klasztoru (Sto. Domingo de Silos koło Burgos) czy portale kościołów (Lugo. Orense, Tily w Galicji, S. Vincente, S. Pedro w Avili), w nowatorskich konstrukcjach kopuł (Zamota, Salamanka, Toro). Powstają mury obronne Aviii i Lugo. Kościoły parafialne, rodowe siedziby baronów i miasteczka stają się terenem wpływów sztuki mauret. dzięki „mudejarom", muzułmanom żyjącym pod panowaniem władców chrześc. i korzystającym z tolerancji i swobód. „Styl mudejar", nakładający się harmonijnie na romańszczyznę, gotyk i wczesny renesans, uważany bywa za narodowy styl hiszp. Odziedziczył on po sztuce arab. cegłę jako najpowszechniejszy materiał budowlany, geometryczny ornament, drewniane stropy z siatką rzeźbionych kasetonów („artesonado"), różnorodne łuki, wieże na planie kwadratu zwężające się ku wierzchotkowi, podwójne okna-loggie. Najstarsze budowle romańsko-mudejarowe: w Kastylii — kościoły w Sahagun, Cuellar, Arevalo, Segowii; klasztor S. Juan de Duero w Sorii; w Aragonii — kościoły w Teruelu, Calatayud, Sara­gossie, Tarazonie; w Estremadurze — klasztor N.S. de Guadelupe.
W Nawarrze, Kastylii i Galicji fundacje królów i opatów — zamki, katedry, kościoły pielgrzymkowe — w II poł. XII w. zaczynają upraszczać swe struktury pod wpływem reformy kluniackiej.
Wraz z rozprzestrzenieniem się klasztorów cysterskich (ponad 50) przenika do Hiszpanii gotyk, przynosząc sklepienia krzyżowo­-żebrowe wsparte na systemie łuków odciążających. W okresie przejściowym sklepienia te przykrywają nawy romańskie („Portyk Chwały" w Santiago de Compostela, klasztory Las Huelgas pod Burgos, Moreruela pod Zamorą — pierwszy klasztor cystersów w Hiszpanii, Sta. Maria de Huerta w prow. Soria). Ośrodkami budownictwa burgundzkiego były Burgos, Avila, Santiago de Compostela; langwedockiego zaś — Salamanka. W Katalonii gotyk zaczął się później; klasztory w Poblet i Santes Creus to już gotyk dojrzały, który na terenie Katalonii przybiera oryginalne formy. Budując nawy nieomal równej wysokości i zmniejszając ilość podpór, budowniczowie uzyskali jednolitość wewnętrznej przestrzeni, dochodząc do zdumiewającego mistrzostwa konstrukcyjnego: nawa katedry w Ge­nonie (XV w.) ma 26 m szer., tylko o metr mniej niż nawa bazyliki św. Piotra w Rzymie! Inne mistrzowskie realizacje epoki to katedry w Barcelonie (zwłaszcza wnętrza) i Palma de Mallorca.
Budowane od XIII w. gotyckie katedry, mimo wpływów franc., nie są tylko kopiami. Różnice polegają na stylu, formie, treści i rozmieszczeniu dekoracji rzeźb., zawsze przy tym występują wpływy mauret., zwłaszcza że mudejarowa arch. dominuje w mniejszych obiektach religijnych i licznych zamkach z tej epoki (ceglany zamek Coca między Segowią i Valladolid). Trójca wielkich katedr gotyckich to Burgos, Toledo i najbardziej franc. — León. Oryginalne wpływy anglonormandzkie zdradza katedra w Cuence.
Późny gotyk końca XIV i XV w. wydał w Hiszpanii szczególnie wartościowe budowle; prostotą konstrukcyjną i bogactwem deko­racyjnym odpowiadał duchowi arch. mudejarowej, z którą stopił się w pełen fantazji styl izabeliński (isabelino, od imienia kró­lowej Izabeli Katolickiej) ostatniej ćwierci XV w. Wpływy franc. ustępują miejsca flamandzkim; z Brukseli, Antwerpii i Gandawy pochodzą mistrzowie działający w Toledo czy Salamance, budowniczowie nadreńscy wznieśli wieże katedry w Burgos. Izabelińska dekoracja — obfita, kapryśna, przeładowana, o silnie zaznaczonych wpływach arab. — króluje na gotyckich strukturach kościoła S. Pa­blo i kolegium S. Gregório w Valladolid.
Od M. Śródziemnego, od Katalonii, przenikają do Hiszpanii pod koniec XV w. wpływy wł. renesansu, pojętego w arch. jako naśladownictwo wzorów toskańskich i rzymskich, później — antycznych. W Kastylii pod jego wpływem powstaje na pocz. XVI w. oryginalny hiszp. styl „piateresco" (z hiszp. platero — złotnik) łączący w sobie elementy gotyku i sztuki mauretańskiej. Odznacza się on drobno rozczłonkowanym ornamentem, delikatnym podziałem fasad, kapryśnymi liniami arkad i obfitością rzeźb. Powstają w tym stylu szpitale Sta. Cruz w Toledo i szpital pielgrzymów w Santiago de Compostela (Enrique de Egas), kolegia Sta. Cruz w Valladolid (Lorenzo Wzquez z Segowii) i irlandzkie w Salamance (Alonso de Covarrubias), wnętrze kartuzji Miraflores pod Burgos (Gil de Siloe). Wpływy mauret. są nadal bardzo silne. Późny styl mudejar, styl izabeliński i plateresco często występują razem, bo wspólne jest tu umiłowanie dekoracji, traktowanej jako cel sam w sobie (Alkazar w Sewilli, pałac lnfantado w Guadalajarze).
Wiek XVI przyniósł Hiszpanii największą rozmaitość stylów, współistniejących i często ze sobą konkurujących w uniwersyteckiej Salamance, w Toledo i Valladolid stolicach kraju, w Grenadzie i Sewilli — siedzibach dworu, w Walencji i Barcelonie — bogatych kupieckich miastach śródziemnomorskich. W Kastylii dominuje plateresco, styl w pełni rozwinięty przez Alonso de Covarrubiasa (Alkazar w Toledo, uniwersytet i pałac biskupi w Alcalż de Henares), rodzinę Gil de Hontańón działającą w Sewilli i Salamance (katedry), Juana de Bustamante (kościół S. Juan Bautista w Toledo) czy Diego de Riańo (ratusz w Sewilli). W Grenadzie Pedro de Machuca rozpoczyna (1523) budowę pałacu cesarskiego w Alhambrze, wprowadzając czyste formy rzymskiego renesansu, oparte na wzorach klasycznych. Wkrótce Diego de Siloe przerobił w stylu antykizującym późnogotycką katedrę w Grenadzie, wzór dla katedr i kościołów Andaluzji. Wł. renesans w budownictwie świeckim reprezentuje pałac lnfantado w Lacalahorra koło Guadix.
Kontrreformacja i fanatyzm religijny za Filipa II przyniosły realizacje symbolizujące absolutyzm królewski i potęgę Kościoła. Najpełniej wyraził połączenie tych idei Juan de Herrera budowniczy Eskurialu. Surowy i pozbawiony ozdób styl herreriański trwa przez dalszych kilkadziesiąt lat w kościołach i pałacach Kastylii.
Do klasycznych zasad budownictwa rzymskiego nawiązuje nieco późniejszy styl „jezuicki". Obok Italii i Flandrii Hiszpania staje się od początku XVII w. ziemią obiecaną artystów baroku. Od 1620 r. w Madrycie (kościół S. Isidro wzorowany na bazylice II Gesu w Rzymie), w Salamance (kościół jezuitów i uniwersytet papieski) i w Andaluzji powstają imponujące budowle sakralne. Pod koniec XVII w. barok hiszp. odrywa się od wł. wzorów i pod wpływem braci Churriguera wytwarza rodzimą odmianę zwaną churrigueryzrnem, nawiązującą w zdobnictwie do plateresco, w rozwiązaniach architektonicznych — do budowli Borrominiego we Włoszech. Powstają skomplikowane świątynie i pałace, raczej twory rzeźbiarzy niż architektów, zaprzeczające prawidłom geometrii i prawu ciążenia. Pełne umiaru realizacje Alberto Churriguery (Plaza Mayor i kościoły w Salamance, uniwersytet w Valladolid) czy Fernando Casas y Novoa (fasada katedry w Santiago de Compostela), przekształcają się w dzieła szalone i chore (zakrystia kartuzji w Grenadzie Luisa de Aróvalo, pałac Dos Aguas w Walencji Hipólito Roviry). Od połowy XVIII w. równolegle pojawiają się spokojne i piękne w proporcjach, klasycyzujące budowle epoki Ferdynanda VI i Karola III, oparte na wzorach franc. (pałace Burbonów w Madrycie, Aranjue­zie, La Grania, El Pardo) czy wł. (kościoły Ventury Rodrigueza).
To już ostatnia wielka epoka architektury hiszp. Wiek XIX nie przyniósł oryginalnych rozwiązań; arch. Madrytu czy Barcelony, kopiuje zachodnioeuropejskie wzory mieszczańskie. Początek XX w. przyniósł zdumiewające i niepowtarzalne dzieła Katalończyka An­tonio Gaudiego: feeryczne budowle zdradzające zamiłowanie do form neogotyckich, a także secesji. Zostało po nim kilka budowli (głównie w Barcelonie), ale ani jeden kontynuator.
Arch. hiszp. XX w. kontynuowała główne kierunki światowe, z drugiej strony zaś — zwłaszcza po wojnie domowej w okresie izolacji i rozbudzonego nacjonalizmu — nawiązywała bezkrytycznie do tradycji, kopiując dawne wzory. Warto podkreślić duże osiągnięcia w dziedzinie konserwacji zabytków (olbrzymia ilość nie pozwala objąć opieką wszystkich, samych zamków obronnych jest ponad 2000). Wiele nader umiejętnie włączono do sieci obsługi turystycznej: służą jako paradory, luksusowe hotele państwowe o starannie zrekonstruowanych wnętrzach. Na hotele przerobiono też wiele zabytkowych budowli prywatnych, a także klasztornych.
Konserwuje się także i zabezpiecza całe zespoły miejskie: mauret. Albaicin w Grenadzie,,dzielnicę Sta. Cruz w Sewilli, Juderię w Kor-dobie, Barrio Gótico w Barcelonie, liczne miasteczka kastylijskie, andaluzyjskie i katalońskie, miasta — pomniki architektury: Toledo, Caceres, Santillana del Mar, Jórez de la Frontera, IJbeda, Ronda, Cuenca, Albarracin.

Nasze Serwisy

  • www.Szwajcaria.biz.pl
  • www.Moja-Holandia.pl

Nasi Partnerzy